FUNDACJA
RODZINNA

Fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia majątku, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz. Pozwala oddzielić majątek rodzinny od majątku osobistego fundatora i stworzyć zasady jego długoterminowego zarządzania. Fundacja rodzinna może służyć w szczególności planowaniu sukcesji, zachowaniu ciągłości rodzinnego biznesu i ograniczeniu ryzyka rozdrobnienia majątku w kolejnych pokoleniach. Zasady jej funkcjonowania określa przede wszystkim statut, w którym można uregulować m.in. sposób zarządzania fundacją, uprawnienia jej organów oraz zasady spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów.

Fundację rodzinną może założyć wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Fundatorem nie może być spółka, fundacja, stowarzyszenie ani inna osoba prawna. Fundację rodzinną może ustanowić jeden albo kilku fundatorów. Wyjątkiem jest fundacja rodzinna ustanawiana w testamencie, która może mieć tylko jednego fundatora. Fundator określa cele fundacji, ustala jej statut oraz wnosi mienie na pokrycie funduszu założycielskiego, którego minimalna wartość wynosi 100 000 zł. Minimalna wartość funduszu założycielskiego nie oznacza jednak, że utworzenie fundacji rodzinnej jest uzasadnione przy każdej wartości majątku. Decyzja powinna uwzględniać strukturę i skalę majątku, koszty funkcjonowania fundacji, sytuację rodzinną oraz cele sukcesyjne fundatora.

Fundacja rodzinna jest rozwiązaniem przede wszystkim dla osób i rodzin posiadających większy majątek, które chcą zaplanować sukcesję oraz określić zasady zarządzania aktywami w kolejnych pokoleniach. Dotyczy to zarówno właścicieli firm, jak i osób posiadających m.in. nieruchomości, udziały i akcje w spółkach lub inne aktywa inwestycyjne. Jej utworzenie warto rozważyć zwłaszcza wtedy, gdy struktura majątku staje się coraz bardziej złożona lub członkowie rodziny mają różne plany dotyczące zarządzania biznesem i korzystania z majątku. Nie istnieje jednak jedna wartość majątku, od której fundacja rodzinna staje się opłacalna — o jej zasadności decydują przede wszystkim struktura aktywów, sytuacja rodzinna oraz cele fundatora.

Do fundacji rodzinnej można wnieść różne składniki majątku, w szczególności udziały i akcje w spółkach, nieruchomości, środki pieniężne, papiery wartościowe oraz inne prawa majątkowe. Fundacja może dzięki temu gromadzić i zarządzać różnymi aktywami w ramach jednej struktury. Sposób wniesienia majątku powinien jednak zostać zaplanowany z uwzględnieniem jego rodzaju, struktury biznesowej oraz konsekwencji prawnych i podatkowych. Nie każdy składnik majątku powinien być automatycznie przenoszony do fundacji rodzinnej — zakres wnoszonych aktywów powinien wynikać z celów fundatora i przyjętego modelu funkcjonowania fundacji.

Tak. Fundacja rodzinna może posiadać udziały i akcje w spółkach, wykonywać związane z nimi prawa oraz uzyskiwać przychody m.in. z dywidend. Pozwala to skupić prawa właścicielskie w jednej strukturze i ograniczyć ryzyko ich rozdrobnienia w kolejnych pokoleniach. Wniesienie udziałów lub akcji do fundacji rodzinnej wymaga jednak wcześniejszej analizy struktury właścicielskiej, umów i statutów spółek oraz konsekwencji prawnych i podatkowych. Istotne jest również określenie zasad wykonywania praw właścicielskich i sprawowania kontroli nad biznesem po wniesieniu udziałów lub akcji do fundacji.

Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie w zakresie określonym w ustawie. Obejmuje on m.in. zbywanie mienia, o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszej odsprzedaży, najem, dzierżawę i udostępnianie mienia na innej podstawie, uczestnictwo w spółkach handlowych, funduszach inwestycyjnych i spółdzielniach oraz nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze. Fundacja rodzinna może również udzielać pożyczek spółkom kapitałowym, w których posiada udziały lub akcje, spółkom osobowym, w których uczestniczy jako wspólnik, oraz beneficjentom. Dozwolony zakres obejmuje także obrót zagranicznymi środkami płatniczymi należącymi do fundacji oraz, na zasadach określonych w ustawie, wybrane rodzaje działalności związanej z produktami roślinnymi i zwierzęcymi oraz gospodarką leśną. Prowadzenie działalności wykraczającej poza ustawowy katalog wiąże się z odmiennymi zasadami opodatkowania — dochód z takiej działalności podlega opodatkowaniu podatkiem CIT według stawki 25%. Dlatego zakres działalności fundacji rodzinnej powinien zostać przeanalizowany już na etapie projektowania jej struktury.

Beneficjentem fundacji rodzinnej może być osoba fizyczna, w tym fundator, a także organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego. Beneficjentami mogą być członkowie rodziny fundatora, ale ustawa nie ogranicza tego statusu wyłącznie do osób spokrewnionych. Fundator określa w statucie beneficjentów lub sposób ich wskazania oraz przysługujące im uprawnienia. Może również ustalić zasady i warunki spełniania świadczeń, np. wypłatę określonych kwot, finansowanie kosztów utrzymania lub kształcenia. Pozwala to dostosować zasady korzystania z majątku fundacji do sytuacji rodzinnej i celów fundatora.

Fundator nie jest właścicielem majątku wniesionego do fundacji rodzinnej — majątek ten staje się własnością fundacji jako odrębnej osoby prawnej. Może jednak w istotnym zakresie zaprojektować zasady jej funkcjonowania, określając w statucie m.in. cele fundacji, uprawnienia jej organów, zasady podejmowania decyzji oraz sposób spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów. Zakres wpływu fundatora zależy od przyjętej struktury fundacji. Fundator może być członkiem jej organów i zastrzec określone uprawnienia, jednak sposób sprawowania kontroli powinien uwzględniać również przyszłe funkcjonowanie fundacji po jego śmierci. Dlatego zasady zarządzania i sukcesji powinny zostać zaprojektowane przed utworzeniem fundacji, a nie ograniczać się wyłącznie do treści wymaganej ustawowo.

Utworzenie fundacji rodzinnej może wpływać na zasady obliczania i dochodzenia zachowku, ale samo wniesienie majątku do fundacji nie oznacza automatycznego wyłączenia roszczeń spadkobierców. Przy obliczaniu zachowku znaczenie mogą mieć m.in. fundusz założycielski wniesiony przez fundatora oraz mienie przekazane fundacji rodzinnej. Przepisy przewidują szczególne zasady dotyczące uwzględniania majątku fundacji przy obliczaniu zachowku, w tym znaczenie okresu, jaki upłynął od wniesienia mienia do fundacji do otwarcia spadku. Możliwe jest również odroczenie terminu płatności zachowku, rozłożenie go na raty, a w określonych przypadkach jego obniżenie. Wpływ fundacji rodzinnej na zachowek zależy od konkretnej sytuacji rodzinnej, kręgu spadkobierców, momentu wniesienia majątku oraz zasad przyjętych w fundacji. Dlatego kwestie zachowku powinny być analizowane już na etapie projektowania struktury sukcesyjnej.

Koszty związane z fundacją rodzinną powstają zarówno na etapie jej utworzenia i wyposażenia w majątek, jak i w toku jej późniejszego funkcjonowania. Minimalna wartość funduszu założycielskiego wynosi 100 000 zł. Fundusz założycielski nie jest jednak opłatą za utworzenie fundacji, lecz mieniem wnoszonym przez fundatora do fundacji rodzinnej. Na etapie tworzenia fundacji należy uwzględnić w szczególności koszty doradztwa prawnego i podatkowego, przygotowania statutu i pozostałej dokumentacji oraz koszty czynności notarialnych i postępowania rejestrowego. Dodatkowe koszty mogą wiązać się z wyposażeniem fundacji w poszczególne składniki majątku. Ich wysokość i charakter zależą m.in. od rodzaju wnoszonych aktywów i sposobu ich przeniesienia — szczególnego przygotowania może wymagać np. wniesienie nieruchomości, udziałów lub akcji. Po utworzeniu fundacji należy uwzględnić również koszty jej bieżącego funkcjonowania, w tym prowadzenia ksiąg rachunkowych, realizacji obowiązków sprawozdawczych oraz, zależnie od potrzeb, bieżącej obsługi prawnej i podatkowej. Ustawa przewiduje także obowiązek przeprowadzania audytu fundacji rodzinnej co najmniej raz na cztery lata. W przypadku fundacji rodzinnej, której sprawozdanie finansowe podlega badaniu zgodnie z ustawą o rachunkowości, audyt przeprowadza się corocznie przed zatwierdzeniem sprawozdania finansowego. Ostateczny koszt utworzenia i funkcjonowania fundacji rodzinnej zależy więc przede wszystkim od struktury majątku i biznesu, sposobu wyposażenia fundacji w aktywa, stopnia złożoności statutu oraz zakresu bieżących obowiązków prawnych, podatkowych i rachunkowych.

Tak. Fundacja rodzinna może zostać rozwiązana w przypadkach określonych w ustawie, m.in. gdy wystąpią okoliczności wskazane przez fundatora w statucie, zrealizowano cel fundacji lub jego realizacja stała się niemożliwa, a także gdy dalsze funkcjonowanie fundacji jest niecelowe z innych ważnych powodów. Rozwiązanie fundacji rodzinnej prowadzi do przeprowadzenia likwidacji i wykreślenia jej z rejestru fundacji rodzinnych. Mienie pozostałe po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli jest przekazywane osobom uprawnionym zgodnie z zasadami wynikającymi z ustawy i statutu fundacji. Decyzja o rozwiązaniu fundacji może wiązać się z istotnymi konsekwencjami prawnymi i podatkowymi, w szczególności dotyczącymi przekazania mienia pozostałego po likwidacji. Dlatego już na etapie tworzenia statutu warto precyzyjnie określić okoliczności rozwiązania fundacji oraz zasady rozdysponowania jej majątku.

Śmierć fundatora nie powoduje rozwiązania fundacji rodzinnej. Fundacja jest odrębną osobą prawną i może nadal funkcjonować zgodnie z ustawą oraz zasadami określonymi w statucie. Majątek wniesiony do fundacji nie wchodzi do spadku po fundatorze, ponieważ stanowi własność fundacji rodzinnej. Po śmierci fundatora szczególnego znaczenia nabierają postanowienia statutu dotyczące zarządzania fundacją, funkcjonowania jej organów oraz uprawnień beneficjentów. Dlatego już na etapie tworzenia fundacji warto określić zasady, które pozwolą jej funkcjonować zgodnie z wolą fundatora również po jego śmierci i w kolejnych pokoleniach.

Fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, w tym za zobowiązania alimentacyjne. Odpowiedzialność fundacji jest ograniczona do wartości mienia wniesionego przez fundatora według stanu z chwili wniesienia i cen z chwili zaspokojenia wierzyciela. Fundacja rodzinna odpowiada również za wykonanie obowiązku alimentacyjnego obciążającego fundatora, który powstał po jej ustanowieniu. Wierzyciel może prowadzić egzekucję z majątku fundacji dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku fundatora okaże się bezskuteczna. Samo wniesienie majątku do fundacji rodzinnej nie powoduje więc automatycznego wyłączenia odpowiedzialności za zobowiązania fundatora. Zakres odpowiedzialności powinien być analizowany z uwzględnieniem rodzaju i momentu powstania zobowiązań oraz wartości mienia wniesionego do fundacji.